Pustimarg

About Pustimarg

About - શ્રીમદ્ મહાપ્રભુ શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજી

શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજી શ્રી મહાપ્રભુજી પુષ્ટિ માર્ગના સ્થાપક અને પ્રચારક છે. તે ઓ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના એક પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી આચાર્ય હતા.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનો જન્મ વિ.સ. ૧૫૩૫ (ઈ.સ. ૧૪૭૮)- ચૈત્ર મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષના ૧૧મા દિવસે ભારતના મધ્યપ્રદેશ રાજ્યમાં રાયપુર શહેર નજીક 'ચંપારણ્ય' માં થયો હતો. (જો કે કોઈ ઐતિહાસિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી પણ જે જાણકારી બધે ઉપ્લ્ભ છે તે આજ છે).

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી ના પૂર્વજો આંધ્રપ્રદેશમાં અને વિષ્ણુ સ્વામી વિચારધારાને અનુસરતા તેલુગુ વૈદિકી બ્રાહ્મણોની લાંબી શ્રેણીમાંથી આવતા હતા. ભક્તિ કથાઓ અનુસાર, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે તેમના પૂર્વજ યજ્ઞનારાયણ ભટ્ટને આજ્ઞા આપી હતી કે તેઓ ૧૦૦ સોમયજ્ઞ (અગ્નિ યજ્ઞ) પૂર્ણ કર્યા પછી તેમના પરિવારમાં જન્મ લેશે. યજ્ઞનારાયણના વંશજ લક્ષ્મણ ભટ્ટના વારાણસીના પવિત્ર નગરમાં સ્થળાંતર સમયે, પરિવારે ૧૦૦ સોમયજ્ઞ પૂર્ણ કર્યાં. શ્રી વલ્લભાચાર્યજી ના પિતા લક્ષ્મણ ભટ્ટ તથા માતાનું નામ ઇલ્મ્મા હતું. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના જન્મની આસપાસનો સમયગાળો, ઉત્તર અને મધ્ય ભારતનો સારો એવો ભાગ મુસ્લિમ આક્રમણકારોથી પ્રભાવિત હતો. ધાર્મિક જુલમ અને ધર્માંતરણથી બચવા માટે વસ્તીનું સ્થળાંતર કરવું સામાન્ય હતું. આવા જ એક પ્રસંગે, લક્ષ્મણ ભટ્ટને તેમની ગર્ભવતી પત્ની સાથે તાત્કાલિક વારાણસી છોડીને જવું પડ્યું. માતાને યાત્રા દરમિયાન થયેલા ભય અને શારીરિક તાણને કારણે, બાળકનો જન્મ બે મહિના પહેલા જ થઈ ગયો હતો. બાળકમાં જીવનના કોઈ ચિહ્નો ન દેખાતા, માતાપિતાએ તેને ઝાડ નીચે એક કપડામાં લપેટીને મૂકી દીધું. એવું માનવામાં આવે છે કે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ, વલ્લભાચાર્યજીના માતાપિતા સમક્ષ સ્વપ્નમાં દેખાયા હતા અને તેમણે પોતે બાળક તરીકે જન્મ લીધો હોવાનો સંકેત આપ્યો હતો. લોકપ્રિય કથાઓ અનુસાર, માતાપિતા સ્થળ પર દોડી ગયા અને તેમના બાળકને જીવંત અને દિવ્ય અગ્નિનું વર્તુળ ના રક્ષણ માં પામેલો જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. ધન્ય માતાએ પોતાના હાથ અગ્નિમાં સહીસલામત લંબાવ્યા; તેણીએ અગ્નિમાંથી દિવ્ય બાળકનું સ્વાગત કર્યું, ખુશીથી તેમણે છાતી એ ચાપ્યું. બાળકનું નામ વલ્લભ રાખ્યું (સંસ્કૃતમાં જેનો અર્થ "પ્રિય" થાય છે).

સામાન્ય મનુષ્યોનો જન્મ અને મૃત્યુ તેમના પૂર્વ જન્મોમાં કરેલા પાપ અને પુણ્ય કર્મોનું ફળ મેળવવા માટે થાય છે. પરંતુ મહાપુરુષોનો જન્મ અને મૃત્યુ આવા સામાન્ય કારણોસર થતું નથી. મહાન વ્યક્તિઓનો જન્મ અને મૃત્યુ ભગવાનની ખાસ આજ્ઞાથી પોતાની ઇચ્છાથી થાય છે. તેઓ કોઈ ખાસ કાર્યો કરવા માટે પૃથ્વી પર અવતાર લે છે અને જ્યારે તેમનું કાર્ય પૂર્ણ થાય છે ત્યારે તેઓ પોતાના ધામમાં પાછા જાય છે.

કલિયુગમાં, દંભી માન્યતાઓને કારણે આત્મઉન્નતિના બધા શાસ્ત્રોક્ત માર્ગો ભ્રષ્ટ થઈ ગયા હતા. દૈવી પુષ્ટિ જીવો દુઃખ અને ઉત્તેજનાનો અનુભવ કરી રહ્યા હતા કારણ કે તેઓ પરમ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની નજીક જવાનો કોઈ માર્ગ જાણતા ન હતા. ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ આ સમજી લીધું અને તેથી તેમણે દૈવી જીવોના ઉત્થાન માટે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને પૃથ્વી પર અવતાર લેવાનું કહ્યું. ભગવાને શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને ત્રણ કાર્યો સોંપ્યા.

૧. પુષ્ટિ-ભક્તિમાર્ગનો પ્રચાર કરીને દિવ્ય પુષ્ટિમાર્ગીઓનું ઉત્થાન કરવું

૨. પુષ્ટિ-ભક્તિમાર્ગનો આધાર ભાગવતનો અર્થ સમજાવવો, અને

૩. મુક્તિ તરફ દોરી જતા કર્મ અને જ્ઞાનના શાસ્ત્રોક્ત માર્ગોનો સાચો અર્થ જાહેર કરવો.

ભગવાનની આજ્ઞા પ્રાપ્ત થતાં શ્રી વલ્લભાચાર્યજી શ્રી કૃષ્ણના એક વિદ્વાન, સદાચારી બ્રાહ્મણ ભક્ત જે લક્ષ્મણ ભટ્ટ હતા તેમના પરિવારમાં અવતાર પામ્યા.

"શ્રી વલ્લભાષ્ટકમ" સ્તોત્રમાં શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી બતાવે છે કે જો શ્રી વલ્લભાચાર્યજી પ્રગટ ન થયા હોત તો કેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું હોત.

“હે મહાપ્રભુ! જો તમે તમારા પ્રગટ થવાથી પૃથ્વી પર કૃપા ન કરી હોત, તો પુષ્ટિ જીવો, ભલે દિવ્ય જીવો તરીકે જન્મ્યા હોત, પણ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણને પ્રાપ્ત ન કરી શક્યા હોત. અને આમ, શ્રી કૃષ્ણની ઉપાસનાના માર્ગના અભાવે પુષ્ટિ જીવોની આ રચના બરબાદ થઈ ગઈ હોત. એટલું જ નહીં, પુષ્ટિ જીવો ભક્તિનો સાચો માર્ગ જોઈ શક્યા ન હોત. કારણ કે, તેઓ ભગવાન શિવના વિવિધ અવતારોના ઢોંગના માર્ગોને અનુસરી રહ્યા હોત.” આજ મુખ્ય કારણ છે વલ્લભ પુષ્ટિ સમ્પ્રદાય અસ્તિત્વમાં આવવાનું.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના પિતા શ્રી લક્ષ્મણભટ્ટે તેમને શિક્ષણ માટે વિદ્વાન પંડિતો પાસે મોકલ્યા હતા. તેમણે તેમની અસાધારણ પ્રતિભા દર્શાવી માત્ર આઠ વર્ષની ઉંમરે વેદ, પુરાણ, સ્મૃતિ, તંત્ર વગેરે જેવા બધા ધાર્મિક ગ્રંથો અને સાંખ્ય, યોગ, ન્યાય, મીમાંસા, જૈન, બૌદ્ધ વગેરે જેવા વિવિધ તત્વજ્ઞાનનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. દસ વર્ષની ઉંમરે, તેમણે શ્રી જગન્નાથપુરીમાં શંકરાચાર્યના માયાના સિદ્ધાંતના બધા વિદ્વાન આચાર્યોને વાદવિવાદમાં હરાવ્યા.

તેમણે સમગ્ર ભારતમાં યાત્રા કરીને પોતાના ધાર્મિક વિચારોનો પ્રચાર કર્યો. રામેશ્વરથી હરિદ્વાર અને દ્વારકાથી જગન્નાથપુરી સુધીના તીર્થોમાં ત્રણવાર યાત્રા કરીને તેમણે પુષ્ટિમાર્ગનો પ્રચાર કર્યો. યાત્રા દરમિયાન તેમણે શ્રીમદ્ ભાગવતની કથા અને પારાયણ કર્યા. એ આવી ૮૪ જગ્યાઓ છે. આજે એ સ્થળો ( ચોર્યાશી ) ‘બેઠકજી’ તરીકે ઓળખાય છે.

તેમના જીવનના અન્ય મિશનમાંનું એક શ્રીમદ્ ભાગવતનું સંપૂર્ણ અર્થઘટન હતું, જેનું તેમણે સાત અલગ અલગ રીતે અર્થઘટન કર્યું અને શ્રી સુબોધિનીમાં તેના પર સુંદર ભાષ્યો લખ્યા.

રાજા કૃષ્ણદેવરાયની નગરીમાં શ્રીવલ્લભાચાર્યજી તીર્થયાત્રા દરમિયાન આવ્યા હતા. ત્યાં બધા પંડિતો અલગઅલગ વિષયો પર ચર્ચા કરી રહ્યા હતા ત્યારે બૃહદતત્ત્વ વિશે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા બધા પંડિતો સાથે ઘણા દિવસો સુધી ચર્ચા કરી. ઉપસ્થિત પંડિતોએ અંતે શ્રીવલ્લભાચાર્યજીના વિચારોને યોગ્ય માનીને તેમને આચાર્યની પદવી આપી હતી.

એમ કહેવાય છે કે જેને બ્રહ્મસૂત્ર, ભગવદ્ ગીતા અને વેદાંત પર ભાષ્ય લખ્યું હોઈ એનેજ આચાર્ય ની પદવી પ્રાપ્ત થાય છે !

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી એ ચાર ગ્રંથો પર ભાષ્ય લખ્યા છે – વેદ, ભગવદ્ ગીતા, બ્રહ્મસૂત્ર અને શ્રીમદ્ ભાગવતમ્. તેઓ આ ચાર ને પ્રમાણ માનતા.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી કાશી થી ૧૦-૧૧ વર્ષ ની વયે ( વિક્રમ સંવત ૧૫૪૫ તો ૧૫૪૯ ) નીકળી ને બ્રહ્મણ કરતા કરતા શ્રી જગન્નાથજીના દર્શન જગન્નાથપુરી પહોંચ્યા. આ સમયે ત્યાં ચર્ચા ચાલી રહી હતી કે

૧. બધા શાસ્ત્રોમાં કયો શાસ્ત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ છે?

૨. બધા દેવતાઓમાં કયો દેવતા સર્વશ્રેષ્ઠ છે?

૩. બધા મંત્રોમાં કયો મંત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ છે?

૪. બધા કર્તવ્યો માં કયું કર્તવ્ય સર્વશ્રેષ્ઠ છે?

આ બાબતે કોઈ નિર્ણય લઈ શકાયો નહિ. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો અને કલમ અને કાગળ ભગવાન જગન્નાથ સમક્ષ નિર્ણય માટે મૂકવામાં આવ્યા. સમય આવ્યો ત્યારે મંદિરના બંધ દરવાજા ખુલી ગયા. પ્રભુએ પોતે લખેલો કાગળ બધાએ વાંચ્યો. તેમાં લખ્યું હતું:-

"એકમ શાસ્ત્રમ્ દેવકીપુત્રગીતમ્ એકો દેવો દેવકીપુત્ર એવ.

એકો મન્ત્રસ્તસ્ય ના્માનિ યાનિ કર્માપ્યેકં તસ્ય દેવસ્ય સેવા" ( ગીતા મહાત્મ્યમ્)

ખરેખર, શાસ્ત્ર જ માર્ગદર્શન આપે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પરંપરાના પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન હોય, તો તેનું મન તેને સાચું અથવા ખોટું બતાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભાગવત્ પુરાણનો પહેલો શ્લોક ગાયત્રી મંત્ર સાથે સમકક્ષ છે. આ દશ લક્ષણવાળા મહાપુરાણમાં બ્રહ્મન (બ્રહ્મ) તત્ત્વને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે, પુરાણો અને વેદો વચ્ચેના સીધા સંબંધને શોધી શકાય છે.

વૈદિક ( શ્રુતિ શાસ્ત્ર) અને સ્મૃતિ શાસ્ત્રો આપણને પુરુષાર્થી - ધર્મ અને મોક્ષના માર્ગોને સમજાવવા માટે પ્રયાસ કરે છે. શ્રુતિ શાસ્ત્ર એટલે – આ યુગ માં જે આપણા ઋષિ મુનિઓ ને દેવવાણી નું શ્રવણ થયું (અંતરમનનો અવાજ) અને જે શાસ્ત્ર નું નિર્માણ થયું એ દેવવાણી તરીકે મનાઈ છે અને એને શ્રુતિ ગ્રંથો કહેવામાં આવે છે. જેમકે વેદ. જે ગ્રંથો ઇતિહાસ જણાવે છે, જેમકે રામાયણ, મહાભારત, અન્ય એને સ્મૃતિ ગ્રંથ કહેવાય છે. શ્રુતિ ગ્રંથો થી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને સ્મૃતિ ગ્રંથો થી જીવન જીવવાની પદ્ધતિ જણાઈ છે.

ત્રણ વખત ખુલ્લા પગે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ સમગ્ર ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો. તે દરમિયાન તેમણે મહાન વિદ્વાન પંડિતો અને આચાર્ય સાથે શાસ્ત્રોના સાચા અર્થ પર ચર્ચા કરી હતી અને શુદ્ધાદૈત-બ્રહ્મવાદ અને પુષ્ટિના ભક્તિમાર્ગને સક્ષમ રીતે સ્થાપિત કર્યો હતો. તેમણે ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમથી ક્રૂર ધર્માંતરિત મોગલ ઘુસણખોરોના આતંકવાદથી દૂર ફસાયેલા અને ધર્માંતરિત થયેલા લોકોને સનાતન-હિન્દુ-ધર્મ તરફ દોરી ગયા. પવિત્ર-એકાદશીના દિવસે, શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ પાસેથી બ્રહ્મ-સંબંધ-મંત્ર પ્રાપ્ત કર્યો. દૈવી જીવો ના ઉદ્ધાર માટે દીક્ષા પ્રદાન કરવાના સમયે મંત્ર ને ૨ વિભાગ માં કર્યાં પણ શ્રી મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યજી ને તો એકજ અવિરત મંત્ર પ્રાપ્ત થયો હતો. આ દીક્ષામંત્ર પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમણે શિષ્યો માટે દીક્ષા પ્રણાલી અને આધ્યાત્મિક માર્ગને વ્યવસ્થિત કર્યો.

૧૪ વર્ષની ઉંમર શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ પુષ્ટિ માર્ગની સ્થાપના કરી જે પ્રેમ પ્રકારની ભક્તિનું એક અનોખું અને અલગ સ્વરૂપ છે. તેમણે શ્રીકૃષ્ણને તેમના શ્રીનાથજી સ્વરૂપમાં મુખ્ય દેવતા તરીકે સ્થાપિત કર્યા, જેની આસપાસ સમગ્ર સેવા સંપ્રદાય બાંધવામાં આવ્યો છે. જ્યારે શ્રીનાથજીએ શ્રી ગિરિરાજની ગુફાઓમાંથી પ્રગટ થવાનું પસંદ કર્યું, ત્યારે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ તેમને પર્વતોની ટોચ પર એક નાના મંદિરમાં સ્થાપ્યા અને મૂળભૂત સેવા દિનચર્યા શરૂ કરી જે આ સંપ્રદાયમાં તેમના અનુયાયીઓ માટે ઉદાહરણ બની.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ હિન્દુ ધર્મને તેના પ્રાચીન ગ્રંથોના બૌદ્ધિક અર્થઘટનના આધારે સાહિત્યનો એક મહાન ખજાનો આપ્યો છે. ગુરુ તરીકે તેઓ અજોડ છે - હંમેશા દયાળુ અને સહાનુભૂતિશીલ. તેમના અનુયાયીઓ ને ખુબ પ્રેમથી તેમણે ભક્તિની ઉચ્ચતમ સિદ્ધિઓ તરફ ઉછેર્યા. તેઓ દિવ્યતા અને કૃપાના મૂર્તિમંત સ્વરૂપ હતા.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી રાજદરબાર માં શાસ્ત્રાર્થ માં તેમનાં વિચારોને યોગ્ય માન્યતા પ્રાપ્ત થયા ના પરિણામે, રાજાઓ તેમને કનકભિષેક વગેરેથી સન્માનિત કરતા હતા અને સોનાના સિક્કા, હાથી, ઘોડા વગેરે ભેટ તરીકે અર્પણ કરતા પરંતુ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી આવી બધી સંપત્તિ બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપી દેતા હતા. આ કારણોસર, સર્વોત્તમ-સ્તોત્રમાં તેમની પ્રશંસા "મહોદર-ચરિત્રવાન" તરીકે કરવામાં આવી છે. આનો અર્થ છે: અત્યંત ઉદાર ચારિત્ર્ય ધરાવનાર.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીનું જીવન ખૂબ જ સરળ હતું, ભલે તેમના ઘણા શિષ્યોમાં રાજા અને સમૃદ્ધ વ્યક્તિઓ હતા, પણ તેઓ ફક્ત 'ધોતી' અને 'ઉપરણ' પહેરતા, પગપાળા મુસાફરી કરતા અને જાતે પ્રસાદ તૈયાર કરતા. તેઓ પોતાના શિષ્યો સિવાય બીજા કોઈ પાસેથી ભેટો સ્વીકારતા નહીં.

પુષ્ટિ-ભક્તિ-સંપ્રદાયના ભક્તિ માર્ગ અનુસાર ભગવાનની પૂજા પોતાના ઘરે એકાંતમાં કરવી જોઈએ. તેથી, પ્રવાસો પૂર્ણ થયા પછી, તેમણે એક નાની ઝૂંપડી બનાવી અને પ્રયાગ નજીક એક નાના ગામમાં, આદેલમાં, તેમના પરિવારના સભ્યો અને તેમની જાતિના કેટલાક લોકો સાથે કાયમી ધોરણે સ્થાયી થયા. તેમણે પોતાના શિષ્યો પાસેથી માંગ્યા વિના જે કંઈ મળ્યું તેનાથી જ પોતાનું જીવન જીવ્યું.

ભગવાને શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને ફક્ત પુષ્ટિજીવોના ઉત્થાન માટે પુષ્ટિભક્તિનો માર્ગ પ્રગટ કરવા માટે આદેશ આપ્યો હતો. તેથી, પુષ્ટિજીવોનો ભક્તિમાર્ગ ફક્ત પુષ્ટિજીવો માટે છે, તે સમગ્ર બ્રહ્માંડના લોકો માટે ધર્મ નથી. શ્રી વલ્લભાચાર્યજી ઉમેદવારની કસોટી લીધા પછી જ દીક્ષા આપતા જેથી કોઈ બિન-પુષ્ટિજીવ આ માર્ગમાં પ્રવેશ ન કરી શકે. કેટલાક શિષ્યો જીવનભર શ્રી વલ્લભાચાર્યજીની સાથે રહ્યા.

ભગવાન પૃથ્વી પર અવતાર લઈને દૈવી જીવોનું ઉત્થાન કર્યું છે. જેમ શ્રી વેદવ્યાસ ભગવાનના જ્ઞાનનો અવતાર છે તેવી જ રીતે, શ્રી વલ્લભાચાર્યજી ભક્તિનો અવતાર છે જે પુષ્ટિ-જીવોને ભક્તિનો માર્ગ બતાવવા અને તેમની ગેરહાજરીમાં કોઈપણ મુશ્કેલી વિના પુષ્ટિભક્તિ માર્ગને અનુસરવા, સક્ષમ બનાવવા માટે, વિવિધ કૃતિઓની રચના કરી. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના મુખ્ય કાર્યો છે:

બ્રહ્મસૂત્ર પર અણુભાષ્ય, જૈમિની સૂત્ર (અપૂર્ણ) પર ભાષ્ય, ગાયત્રી પર ભાષ્ય,

પૂર્વમીમાંસા-ભાષ્ય-કારિકા, 'સુબોધિની'- ભાગવત્ પુરાણ પર ભાષ્ય, 'સુક્ષ્મતિકા', પત્રાવલંબનમ, તત્વાર્થાદિપનિબંધ, સોડષશાસ્ત્ર ગ્રંથ, સિદ્ધાંતમુક્તાવલી અને આવા અનેક ગ્રંથો લખ્યા છે.

શ્રી યમુનાજીનું આગમન ખાસ કરીને ભગવાન દ્વારા પુષ્ટિ-ભક્તિની ભાવનાથી સંપન્ન લોકોમાં ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિની ભાવના વધારવા માટે છે. તેથી, શ્રી વલ્લભાચાર્યજી 'શ્રી યમુનાષ્ટકમ' ના સ્તોત્રમાં શ્રી યમુનાજીની પ્રશંસા 'ભુવનપાવનીમ્' કહીને કરે છે. આનો અર્થ થાય છે "પૃથ્વીને શુદ્ધ કરનાર".

ભગવાને દિવ્ય જીવોમાં પુષ્ટિની ભક્તિભાવના મૂકી છે પરંતુ જ્યાં સુધી ભગવાન તેમનામાં ભક્તિભાવના પ્રગટ કરવા કે વધારવા માંગતા નથી, ત્યાં સુધી તે અભિવ્યક્ત થતું નથી. ક્યારેક ભગવાન પોતે આ પ્રકારની કૃપા કરે છે, અથવા ક્યારેક ગુરુ, ભક્ત અથવા શ્રી યમુનાજી જેવા દેવતા દ્વારા. જેમ બાળક તેની માતાને પ્રસન્ન કરીને પિતાની કૃપા મેળવે છે, તેવી જ રીતે, પરમ પિતા શ્રી કૃષ્ણની કૃપા મેળવી શકાય છે.

દાર્શનિક પ્રણાલીના આ માળખામાં શ્રી મહાપ્રભુજીનો એકમાત્ર રસ ભગવાન કૃષ્ણ માટે શ્રેષ્ઠતાની સમાન ભક્તિની માંગને પહોંચી વળવા તેની ઉપયોગીતામાં રહેલો છે. શ્રી મહાપ્રભુજીના મતે, આ ભક્તિ ન તો કેવળ કૃષ્ણના દેવત્વનો દૈવી આનંદ છે કે ન તો તે માત્ર બ્રહ્મની સર્વવ્યાપી શક્તિઓ અથવા લક્ષણોની અનુભૂતિ છે. શ્રી મહાપ્રભુજી માટે, કૃષ્ણ એક દૈવી વ્યક્તિ તેમજ સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી અને સર્વશક્તિમાન શક્તિ છે. તેથી, શ્રી મહાપ્રભુજીના જણાવ્યા મુજબ, એક આદર્શ ભક્તે બ્રહ્મને કૃષ્ણ તરીકે માણવો જોઈએ અને કૃષ્ણને બ્રહ્મ તરીકે સાકાર કરવો જોઈએ.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી પણ ભગવાનમાંના આ વિશ્વાસ પર સંપૂર્ણ ભાર મૂકે છે. તે આપણને એક ક્ષણ માટે પણ આ વિશ્વાસ ન ગુમાવવાની સલાહ આપે છે. તે કહે છે: જ્યાં બધું નિષ્ફળ જાય છે, ત્યાં વિશ્વાસ સફળ થાય છે. આ વિશ્વાસના દરવાજા કોઈ માટે બંધ નથી; તેઓ બધા માટે અને દરેક સમયે ખુલ્લા છે. શ્રી વલ્લભાચાર્યજી ના મતે જીવ ભક્તિના દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. મુક્તિ પ્રાપ્ત થયા બાદ જીવ બ્રહ્મનમાં એકત્વ પામે છે, જેમ કે નદી સમુદ્રમાં વિલય પામે છે.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી ની ઈચ્છા આજીવન બ્રહ્મચારી જ રહેવાનો હતો, પરંતુ ૧૫૦૧ અને ૧૫૦૩ ની વચ્ચે ભારતની તેમની બીજી યાત્રા દરમિયાન, તેઓ ભગવાન વિઠ્ઠલ અથવા વિઠોબા (કૃષ્ણનું એક સ્વરૂપ) ના દર્શન કરવા માટે પંધરપુર ગયા હતા. ત્યાં ભગવાન વિઠ્ઠલ દ્વારા વલ્લભને લગ્ન કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. કેટલાક સંપ્રદાયના સ્ત્રોતો દાવો કરે છે કે આ એટલા માટે હતું કારણ કે વિઠ્ઠલ તેમના પુત્ર તરીકે જન્મ લેવા માંગતા હતા, અને અન્ય લોકો કહે છે કે તે વલ્લભના ભક્તિ-માર્ગના સંસ્કરણને સાચવવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વંશજોની એક વંશાવળી બનાવવા માટે હતું. આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ વલ્લભાખ્યાન અને સંપ્રદાય કલ્પદ્રુમમાં કરવામાં આવ્યો છે.

પોતાની જાતિ પરંપરાઓ અને પ્રથાઓને અનુસરીને, શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ૧૫૦૨ અને ૧૫૦૪ ની વચ્ચે મહાલક્ષ્મી (ઉર્ફે અક્કાજી) સાથે લગ્ન કર્યા, જે તેમની જ જાતિની વારાણસી ની છોકરી હતી અને પરિપક્વ થયા પછી લગભગ ૧૫૧૦-૧૫૧૨ માં તેમની સાથે રહેવા લાગી. વલ્લભના બે ઘર હતા, એક પ્રયાગરાજની પેલે પાર યમુના નદી પર અરૈલામાં અને બીજુ વારાણસી નજીક ચરણાટમાં.

તેમના પ્રથમ પુત્ર, ગોપીનાથ, ૧૫૧૨ માં અરૈલામાં જન્મ્યા હતા અને સાંપ્રદાયિક પરંપરા અનુસાર, કૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામનો અવતાર હતા. તેમના બીજા પુત્ર, વિઠ્ઠલનાથ, ૧૫૧૫ માં ચરણાટમાં જન્મ્યા હતા, અને તેને વિઠ્ઠલનો અવતાર માનવામાં આવે છે. અને જેને આપણે સહુ પ્રેમ થી ગુંસાઈજી કહીયે છીએ. ગોપીનાથજી ને કોઈ સંતાન ન હતા. શ્રી ગુંસાઈજી ને ૭ પુત્રો હતા જે સાત બાલક તરીકે ઓળખાય છે. શ્રી ગુંસાઈજીએ દરેકને શ્રી ઠાકુરજી ના નિધિ સ્વરૂપ આપ્યા. શ્રી ગુંસાઈજી પછી તમામ બાલકોના અલગ-અલગ ઘર હતા અને બધા ઘરોને "સાત ગૃહ" કહેવામાં આવે છે. તેમના વંશજો વલ્લભકુલ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.

શ્રી-વલ્લભાચાર્યજી ક્યારેય કટ્ટરપંથી ન હતા, તેઓ ખૂબ જ ઉદાર મનના હતા. તેમના તત્વાર્થદિપનિબંધમાં તેઓ તેમના અનુયાયીઓને ગમે ત્યાં અને દરેક જગ્યાએ જે વૈદિક શિક્ષણને અનુરૂપ છે તેનો આદર કરવા આજ્ઞા કરે છે. શારીરિક રીતે જ્ઞાતિ-વ્યવસ્થાના ચુસ્ત પાલન કરનાર અને તેને લગતા તમામ નિયમોના નિષ્ઠાવાન નિરીક્ષક, તેમ છતાં તે માનસિક રીતે ખૂબ જ ઉદાર હતા. જેઓ ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક સ્તર પર હતા તેઓને તેમણે વધુ માન આપ્યું.

બધા સિદ્ધાંતોને તે માન આપતા. તેને પણ એક દ્રષ્ટિકોણ તરીકે જોતા. તેમાં તેમને કોઈ સમસ્યા નહોતી. તેમણે તેમના જયેષ્ટ પુત્ર શ્રી ગોપીનાથજી ને મધુસુદન સરસ્વતી, જે એમતો અદ્વૈત પરંપરા ના હતા, તેમની પાસેથી શિક્ષણ મેળવવા મોકલ્યા હતા.

શ્રી ગુસાંઇજીએ તેમના સ્તોત્ર 'સર્વોત્તમ સ્તોત્ર'માં તેમના વ્યક્તિત્વ અને જીવનના દરેક પાસાઓ સાથે વિગતવાર વ્યવહાર કર્યો છે.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ગૃહસેવા અને ભક્તિ પર બહુ ભાર મૂક્યો છે, જે આમ બ્રહ્મવાદનું અભિન્ન અંગ છે, તેમના આ વિચારોને થોડી સંક્ષિપ્તમાં હું બ્રહ્મવાદ પરના લેખના શેષ ભાગ માં આવરી લઈશ.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના અવતારનો એક હેતુ ભાગવત્-પુરાણનો સાચો અર્થ સમજાવવાનો હતો જે શ્રી વલ્લભાચાર્યજીના દર્શનનું આધારસ્તંભ છે. તેઓએ તે સમસ્ત વેદોના સારરૂપ ગ્રંથ તરીકે માન્યું છે. જોકે, ૧૮૦૦૦ શ્લોકોમાં વિસ્તરેલું ભાગવત્ પર ભાષ્ય લખવું, અને તે પણ સતત મુસાફરી દરમિયાન, શ્રી વલ્લભાચાર્યજી માંટે ખૂબ જ મુશ્કેલ કાર્ય હતું. તેથી, ભાષ્ય લખવાનું કાર્ય ધીમી પ્રક્રિયામાં ચાલી રહ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન શ્રી વલ્લભાચાર્યજીને ભગવાન તરફથી તેમના ધામ પાછા ફરવાનો આદેશ મળ્યો. ભલે મિશન સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થયું ન હતું. શ્રી વલ્લભાચાર્યજીએ ભાગવત્ પર ભાષ્ય લખવાનું કાર્ય એવું વિચારીને છોડી દીધું કે જે કંઈ પણ કાર્ય કરવામાં આવ્યું છે તે કલિયુગના જીવો માટે પૂરતું છે. તેમણે ગૃહસ્થ જીવનનો ત્યાગ કર્યો અને સંન્યાસનો તબક્કો સ્વીકાર્યો. તેઓ કાશીમાં ગંગાના કિનારે પાણી અને ખોરાક લીધા વિના રહ્યા. વિ.સ.૧૫૮૭ માં રથયાત્રાના દિવસે ૫૨ વર્ષની ઉંમરે તેઓ ગંગામાં પ્રવેશ્યા અને આ દુનિયામાંથી અદ્રશ્ય થઈ ગયા.

શ્રી વલ્લભાચાર્યજી જેવા મહાન પુરુષ વિશે જેટલું લખીયે તેટલું ઓછું છે !

“શ્રી-મદ્-વલ્લભ-નામધેય-સદ્રશો ભવિ ન ભૂતોસ્ત્યપિ” |

અર્થ: શ્રી વલ્લભાચાર્યજી જેવો કોઈ નહોતો, નથી થયો અને હશે પણ નહીં.

Knowing – Pustimarg Sampraday

પુષ્ટિમાર્ગ – કૃપા, અનુગ્રહ, પ્રેમ અને સેવાનું અનોખું જીવનદર્શન

પુષ્ટિમાર્ગ હિન્દુ વૈષ્ણવ પરંપરાનો એક વિશિષ્ટ અને મધુર ભક્તિમાર્ગ છે, જેનું પ્રાગટ્ય લગભગ પાંચસો વર્ષ પહેલાં શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજીએ કર્યું હતું.

પંદરમી સદીથી આગળ ભક્તિ આંદોલનના ઉદયે ગુજરાતના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જીવન પર ગહન અસર પાડી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજીએ (૧૪૭૯–૧૫૩૧) પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના કરી જેણે ગુજરાતના અનેક વેપારી સમાજો પર દીર્ઘકાલીન અને અવિસ્મરણીય છાપ મૂકી. મહાપ્રભુજીએ ગુજરાતભરમાં વ્યાપક પ્રવાસો કર્યા અને તેમના ઉપદેશોને અનુકૂળ પ્રતિસાદ મળ્યો. આર્થિક રીતે સુસ્થિર એવા આ પરિવારો મંદિરો, ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને ભક્તિપ્રવૃત્તિઓને સહાય અને પોષણ આપી શકતા હતા.

શ્રીનાથજીની ઉપાસનાના પ્રસાર અને વલ્લભ સંપ્રદાયના વિકાસ સાથે એવી ભક્તિસંસ્કૃતિનું નિર્માણ થયું, જે ગુજરાતના વેપારી સમાજના જીવન સાથે ગાઢ રીતે વણાઈ ગઈ. ત્યારબાદની સદીઓમાં દશા સોરઠિયા વણિક સમાજના અનેક પરિવારો વલ્લભકુલની વિવિધ ગાદીઓના અનુયાયી બન્યા. મનોરથોમાં ભાગ લેવો, વિવિધ ઉત્સવોની ઉજવણી કરવી, હવેલી પરંપરાઓને પ્રોત્સાહન અને સહકાર આપવો તથા નાથદ્વારાની યાત્રા કરવી - આ બધું તેમના ધાર્મિક જીવનના અભિન્ન અંગો બની ગયા. ઘણા પરિવારોમાં આર્થિક સમૃદ્ધિને માત્ર વ્યક્તિગત સફળતા તરીકે નહીં, પરંતુ ઠાકોરજીની સેવા કરવા, ધાર્મિક સંસ્થાઓને સહાયરૂપ થવા અને વૈષ્ણવ પરંપરાના પોષણ માટે ભગવાન દ્વારા પ્રાપ્ત સાધન તરીકે જોવામાં આવતી હતી.

જોકે પુષ્ટિમાર્ગને સમજવા માટે માત્ર તેના સ્થાપકના જીવનચરિત્રને જાણવું પૂરતું નથી; તેના મૂળમાં રહેલા તત્ત્વજ્ઞાન, ભક્તિભાવ, સેવા પરંપરા અને જીવનદર્શનને સમજવું વધુ જરૂરી છે. "પુષ્ટિમાર્ગ" શબ્દમાં જ તેના સમગ્ર સિદ્ધાંતનો સાર સમાયેલો છે. "પુષ્ટિ" એટલે ભગવાનની કૃપાથી પોષિત અને અનુકંપિત થયેલો જીવ. અન્ય ઘણા આધ્યાત્મિક માર્ગોમાં જીવ ભગવાનને પ્રાપ્ત કરવા માટે સાધના, તપ, યોગ, જ્ઞાન અથવા વૈરાગ્યનો આશ્રય લે છે, જ્યારે પુષ્ટિમાર્ગમાં જીવનું પરમ કલ્યાણ ભગવાનની નિઃસ્વાર્થ કૃપાથી શક્ય બને છે. તેથી પુષ્ટિમાર્ગને "કૃપામાર્ગ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીએ "શુદ્ધાદ્વૈત બ્રહ્મવાદ"નું પ્રતિપાદન કર્યું. તેમના મતે શ્રીકૃષ્ણ જ પરબ્રહ્મ છે, જગત તેમનું જ સ્વરૂપ છે અને તેથી જગત મિથ્યા નથી. જીવ પણ ભગવાનનો અંશ છે અને તેનું પરમ ધ્યેય માત્ર જન્મમરણના બંધનમાંથી મુક્ત થવું નથી, પરંતુ ભગવાન સાથે પ્રેમભર્યો સંબંધ સ્થાપિત કરીને તેમની નિત્ય સેવામાં જોડાવું છે. આથી પુષ્ટિમાર્ગમાં "મોક્ષ" કરતાં "સેવા" અને "પ્રેમ"ને વધારે મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. પુષ્ટિમાર્ગનો ભક્ત ભગવાનમાં લીન થઈ જવાની ઇચ્છા રાખતો નથી; તે તો ભગવાનની નજીક રહીને તેમની સેવા કરવાનો અને તેમની લીલાનો રસાસ્વાદ કરવાનો આશય ધરાવે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં પ્રવેશનો આધાર "બ્રહ્મસંબંધ" છે. બ્રહ્મસંબંધ દ્વારા જીવ પોતાનું સર્વસ્વ ભગવાનને સમર્પિત કરે છે. તે પોતાના દેહ, મન, ઇન્દ્રિયો, ધન, પરિવાર અને અહંકાર સહિત બધું જ ભગવાનનું માની લે છે (તનુવિત્તજા સેવા). આ સમર્પણ પછી જીવ "ભગવદીય" ગણાય છે, એટલે કે તે ભગવાનનો થઈ જાય છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં આ સંબંધ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ જીવ અને ભગવાન વચ્ચેના પ્રેમભર્યા આત્મીય સંબંધની શરૂઆત છે.

પુષ્ટિમાર્ગનું હૃદય "સેવા" છે. અહીં ભગવાનની માત્ર પૂજા કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ તેમને ઘરના સૌથી વહાલા સભ્ય તરીકે માનવામાં આવે છે. ઠાકોરજીને સવારે જગાડવામાં આવે છે, તેમને સ્નાન કરાવવામાં આવે છે, શણગાર કરવામાં આવે છે, વિવિધ પ્રકારના ભોગ ધરાવવામાં આવે છે, આરામ કરાવવામાં આવે છે અને રાત્રે શયન કરાવવામાં આવે છે (અષ્ટયામ સેવા). આ સમગ્ર પ્રક્રિયા માત્ર વિધિ નથી, પરંતુ પ્રેમભર્યા સંબંધની અભિવ્યક્તિ છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં ભક્ત ભગવાનને દૂર રહેલા સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાના ઘરના લાડકવાયા બાલક, મિત્ર અથવા સ્વજન તરીકે અનુભવે છે.

આ ભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને પુષ્ટિમાર્ગમાં અષ્ટયામ સેવાની પરંપરા વિકસિત થઈ છે. દિવસના આઠ દર્શનોઃ મંગળા, શ્રૃંગાર, ગ્વાલ, રાજભોગ, ઉત્થાપન, ભોગ, સાંજ આરતી અને શયન. ભગવાનના દૈનિક જીવનના વિવિધ પ્રસંગોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. દરેક દર્શન પાછળ એક વિશિષ્ટ ભાવ અને લીલાનું સ્મરણ રહેલું છે. આ રીતે ભક્ત દિવસભર ભગવાનના જીવન અને લીલાઓ સાથે જોડાયેલો રહે છે.

પુષ્ટિમાર્ગનું કેન્દ્ર શ્રીકૃષ્ણ છે, ખાસ કરીને વ્રજના લાલા, ગોપાલ અને શ્રીનાથજી સ્વરૂપે. ભગવાનને માત્ર ધર્મસ્થાપક અથવા પરમાત્મા તરીકે નહીં પરંતુ વ્રજમાં રમતા, ગાયો ચરાવતા, ગોપીઓ સાથે રાસ રમતા અને માતા યશોદાના લાડકવાયા પુત્ર તરીકે અનુભવવામાં આવે છે. આ કારણે પુષ્ટિમાર્ગમાં વ્રજલીલા અને વ્રજભાવને અત્યંત મહત્વ આપવામાં આવે છે. અહીં ભક્તિનો આધાર ભય કે કર્તવ્ય નથી, પરંતુ પ્રેમ અને આત્મીયતા છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં ભાવનું સ્થાન અત્યંત ઊંચું છે. ભગવાનને શું અર્પણ કરવામાં આવ્યું છે તેના કરતાં કયા ભાવથી અર્પણ કરવામાં આવ્યું છે તે વધુ મહત્વનું માનવામાં આવે છે. ભોગ સાદો હોય કે વૈભવી, જો તે પ્રેમપૂર્વક ધરાવવામાં આવ્યો હોય તો તે ભગવાનને પ્રિય છે. આથી પુષ્ટિમાર્ગમાં બાહ્ય આડંબર કરતાં અંતઃકરણની શુદ્ધતા અને પ્રેમને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવે છે.

યમુનાજીનું સ્થાન પણ પુષ્ટિમાર્ગમાં અતિ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. યમુનાજીને ભગવાનની કૃપાનું પ્રવેશદ્વાર અને વ્રજલીલાનું આધારસ્થાન માનવામાં આવે છે. શ્રી મહાપ્રભુજીએ રચેલું "યમુનાષ્ટક" પુષ્ટિમાર્ગના મુખ્ય સ્તોત્રોમાંનું એક છે. વૈષ્ણવો માટે યમુનાજી માત્ર એક નદી નથી, પરંતુ કૃપા અને ભક્તિનું જીવંત સ્વરૂપ છે.

પુષ્ટિમાર્ગની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરામાં સંગીતનું વિશેષ સ્થાન છે. હવેલી સંગીત અને અષ્ટછાપ કવિઓના પદો દ્વારા ભગવાનની વિવિધ લીલાઓનું ગાન કરવામાં આવે છે. સૂરદાસ, કુંભનદાસ, નંદદાસ અને અન્ય અષ્ટછાપ કવિઓએ રચેલા પદો આજે પણ વૈષ્ણવ જીવનમાં ભાવ અને ભક્તિનું મહત્વપૂર્ણ સાધન છે. આ કીર્તનો દ્વારા ભક્ત માત્ર ભગવાનનું સ્મરણ જ કરતો નથી, પરંતુ તેમની લીલાનો અનુભવ પણ કરે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં ઉત્સવોનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. જન્માષ્ટમી, નંદમહોત્સવ, અન્નકૂટ, હિંડોળા, ફૂલમંડળી, ડોલોત્સવ અને અન્ય ઉત્સવો માત્ર તહેવારો નથી, પરંતુ ભગવાનની લીલાઓના પુનઃઅનુભવના અવસર છે. અન્નકૂટમાં ભગવાનને વિવિધ પ્રકારના ભોગ અર્પણ કરીને ગોવર્ધન લીલાનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે, જ્યારે હિંડોળામાં ઠાકોરજીને ઝૂલાવીને તેમની બાળલીલાનો આનંદ માણવામાં આવે છે.

પુષ્ટિમાર્ગનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ એ છે કે તે સંસારનો ત્યાગ શીખવતો નથી. ગૃહસ્થ જીવનને ભગવાનની સેવા સાથે જોડીને જીવવાનું શીખવે છે. પરિવાર, વ્યવસાય, સમાજ અને દૈનિક જવાબદારીઓ છોડવાની જરૂર નથી; પરંતુ દરેક કાર્યને ભગવાનને સમર્પિત ભાવથી કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. આથી પુષ્ટિમાર્ગ ગૃહસ્થો માટે અત્યંત વ્યવહારુ અને જીવનમૂલક માર્ગ ગણાય છે.

સારરૂપે કહીએ તો પુષ્ટિમાર્ગ એ ભગવાનની નિઃસ્વાર્થ કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલા સંબંધને પ્રેમ, સમર્પણ અને સેવા દ્વારા સતત જીવંત રાખવાનો માર્ગ છે. તેમાં ભક્તિનું કેન્દ્ર ભય નહીં પરંતુ પ્રેમ છે; સાધન નહીં પરંતુ કૃપા છે; અને મોક્ષ નહીં પરંતુ ભગવાનની નિત્ય સેવા અને લીલાનો આનંદ છે. વ્રજના શ્રીકૃષ્ણ સાથેનો આત્મીય સંબંધ, ઠાકોરજીની પ્રેમમય સેવા, યમુનાજી પ્રત્યેની આસ્થા, હવેલી સંગીતનો રસ, ઉત્સવોની ભાવમયતા અને ગૃહસ્થ જીવનમાં પણ ભગવાનને કેન્દ્રસ્થાને રાખવાનો અભિગમ - આ બધાનો સમન્વય પુષ્ટિમાર્ગને ભારતીય ભક્તિ પરંપરામાં એક અનોખું અને અદ્વિતીય સ્થાન પ્રદાન કરે છે.

પુષ્ટિમાર્ગ - સાહિત્ય, ઓડિયો, વિડિયો

જો કોઈ વૈષ્ણવ શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્યજીના પુષ્ટિમાર્ગનું ગંભીરતાપૂર્વક અધ્યયન કરવા ઇચ્છે, તો પુષ્ટિમાર્ગીય સાહિત્યને મુખ્યત્વે ત્રણ વિભાગોમાં સમજી શકાય:

1. મૂળ ગ્રંથો (પ્રાથમિક સાહિત્ય)
2. ટીકાઓ, વ્યાખ્યાઓ અને સહાયક સાહિત્ય
3. ઓડિયો-વિડિયો સાધનો

1. પુષ્ટિમાર્ગના મૂળ ગ્રંથો

પુષ્ટિમાર્ગનું મૂળ સાહિત્ય શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય મહાપ્રભુજી, તેમના પુત્ર શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી (ગોસાંઇજી) અને અનુગામી આચાર્યોની કૃતિઓમાં સમાયેલું છે.

શોડશ ગ્રંથ

શ્રી મહાપ્રભુજીએ રચેલા શોડશ ગ્રંથો પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંતનું હૃદય ગણાય છે. તેમાં પુષ્ટિભક્તિ, ભગવાનનો અનુગ્રહ (પુષ્ટિ), સેવા, શરણાગતિ અને વૈષ્ણવના સ્વરૂપનું સંક્ષિપ્ત પરંતુ ગૂઢ નિરૂપણ છે.

મુખ્ય ગ્રંથો:

• યમુનાષ્ટક
• બાલબોધ
• સિદ્ધાંત રહસ્ય
• નવરત્ન
• વિવેક ધૈર્ય આશ્રય
• કૃષ્ણાશ્રય
• ભક્તિવર્ધિની
• ચતુઃશ્લોકી
• પંચપદ્યાની
• નિરોધલક્ષણ
• સેવાફળ

આ તમામ ગ્રંથોના પાઠ તથા અર્થસહિત ઓડિયો સ્વરૂપે પણ વિવિધ સ્થળોએ ઉપલબ્ધ છે.

મહાપ્રભુજીના તત્ત્વગ્રંથો

વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવતા ગ્રંથો:

• અનુભાષ્ય
• સુબોધિનીજી
• તત્ત્વાર્થદીપ નિબંધ

આ ગ્રંથો ઊંડા વેદાંત અને ભાગવત તત્ત્વનું પ્રતિપાદન કરે છે અને સામાન્ય રીતે માર્ગદર્શન હેઠળ અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

શ્રી ગોસાંઇજીની કૃતિઓ

• ભક્તિ હેતુ નિર્ણય
• વિદ્વન્મંડન
• સેવા અને ભક્તિ સંબંધિત વિવિધ ગ્રંથો

પુષ્ટિમાર્ગના વ્યવહારિક અને ભક્તિમય જીવનને સમજવામાં અત્યંત ઉપયોગી છે.

વાર્તા સાહિત્ય

પુષ્ટિમાર્ગના ભાવાત્મક જીવનને સમજવા માટે સૌથી લોકપ્રિય અને મહત્વપૂર્ણ સાહિત્ય:

• ચોર્યાસી વૈષ્ણવની વાર્તા
• બસો બાવન વૈષ્ણવની વાર્તા

આ વાર્તાઓમાં પ્રારંભિક વૈષ્ણવોના જીવન, તેમની સેવા, ભક્તિભાવ, નિષ્ઠા અને શ્રીજીના અનુગ્રહના પ્રસંગો વર્ણવાયા છે. પુષ્ટિમાર્ગને જીવંત રીતે સમજવા માટે આ ગ્રંથો અમૂલ્ય છે.

2. આધુનિક અભ્યાસ માટે ભલામણ કરેલો ક્રમ

આજના શિક્ષિત વૈષ્ણવ માટે નીચેનો અભ્યાસક્રમ અત્યંત ઉપયોગી બની શકે:

• પુષ્ટિ પ્રવેશ
• પ્રવેશિકા
• પુષ્ટિપથ
• અર્થસહિત યમુનાષ્ટક
• અર્થસહિત શોડશ ગ્રંથ
• ચોર્યાસી અને બસો બાવન વાર્તા
• તત્ત્વાર્થદીપ નિબંધ
• સુબોધિની અને અનુભાષ્ય

3. ડિજિટલ ગ્રંથાલય

આજે પુષ્ટિમાર્ગનું વિશાળ સાહિત્ય ડિજિટલ સ્વરૂપે ઉપલબ્ધ છે.

ત્યાંથી નીચે મુજબની સામગ્રી મળી શકે:

• મહાપ્રભુજીના મૂળ ગ્રંથો
• ગોસાંઇજીના ગ્રંથો
• આચાર્યોની ટીકા અને વ્યાખ્યાઓ
• સંસ્કૃત, બ્રજ, ગુજરાતી અને હિન્દી ભાષાના ગ્રંથો
• PDF, E-book અને Audio Book

4. ઓડિયો સાધનો

દૈનિક શ્રવણ અને સ્વાધ્યાય માટે અનેક પ્રવચનમાળાઓ ઉપલબ્ધ છે.

વિષયો:

• શોડશ ગ્રંથ
• વલ્લભ વેદાંત
• શ્રીમદ્ ભાગવત
• ભગવદ્ ગીતા
• સિદ્ધાંત રહસ્ય
• ભક્તિવર્ધિની
• વિવેક ધૈર્ય આશ્રય
• સર્વોત્તમ સ્તોત્ર

ઘણા આચાર્યો અને વિદ્વાનોના વિસ્તૃત પ્રવચનો આજે સરળતાથી સાંભળી શકાય છે.

5. વિડિયો સાધનો

YouTube અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો પર પુષ્ટિમાર્ગ સંબંધિત સમૃદ્ધ સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે:

• વલ્લભાખ્યાન
• શોડશ ગ્રંથ પ્રવચનો
• નિત્ય સેવા વિધિ
• ઉત્સવો અને મનોરથો
• હવેલી સંગીત
• કીર્તન અને ભાવસભાઓ

ખાસ કરીને વલ્લભાખ્યાન ના સંપૂર્ણ પાઠ અને વ્યાખ્યાઓ ઘણા વૈષ્ણવો માટે પુષ્ટિમાર્ગના ઇતિહાસ અને મહાપ્રભુજીના જીવનને સમજવાનો ઉત્તમ આધાર છે.

6. કીર્તન સાહિત્ય

પુષ્ટિમાર્ગનું એક વિશાળ અને અત્યંત સમૃદ્ધ ક્ષેત્ર છે — અષ્ટછાપ કવિઓનું સાહિત્ય.

અષ્ટછાપના આઠ મહાન કવિઓ

અષ્ટછાપના આઠ મહાન કવિઓ:

• સૂરદાસ
• કુંભનદાસ
• નંદદાસ
• કૃષ્ણદાસ
• પરમાનંદદાસ
• ચતુર્ભુજદાસ
• ગોવિંદસ્વામી
• છીતસ્વામી

આ કવિઓના પદો આજે પણ હવેલી સંગીત અને નિત્ય સેવા પરંપરાનું મુખ્ય અંગ છે.

એક વર્ષનો સૂચિત અભ્યાસક્રમ

જો કોઈ વૈષ્ણવ પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંત, સેવા અને ભાવ — ત્રણેય પાસાંને સંતુલિત રીતે સમજવા માંગતો હોય તો નીચેનો ક્રમ ઉત્તમ ગણાય:

1. યમુનાષ્ટક
2. સર્વોત્તમ સ્તોત્ર
3. પુષ્ટિ પ્રવેશ
4. બાલબોધ
5. સિદ્ધાંત રહસ્ય
6. નવરત્ન
7. વિવેક ધૈર્ય આશ્રય
8. ભક્તિવર્ધિની
9. ચોર્યાસી વૈષ્ણવની વાર્તા
10. બસો બાવન વૈષ્ણવની વાર્તા
11. વલ્લભાખ્યાન
12. સુબોધિની આધારિત શ્રીમદ્ ભાગવત પ્રવચનો

આ અભ્યાસક્રમથી પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંત (દર્શન), સેવા (આચરણ) અને ભાવ (અનુભૂતિ) — ત્રણેયનો સુંદર અને સર્વાંગી પરિચય પ્રાપ્ત થાય છે.

વિશેષ કરીને, જો આપ પુષ્ટિમાર્ગ અને દશા સોરઠિયા વૈષ્ણવ સમાજના ઐતિહાસિક સંબંધમાં રસ ધરાવતા હો, તો શ્રી મહાપ્રભુજીના સમયથી લઈને આજ સુધીના આચાર્યો, ગ્રંથો, વાર્તા સાહિત્ય, કીર્તન પરંપરા અને સમાજના યોગદાનનો એક વિસ્તૃત ઐતિહાસિક અભ્યાસ પણ અત્યંત રસપ્રદ અને ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે.